Ngư cụ đổi theo mùa vì nước đổi hình mỗi tháng

Một năm bốn nhịp nước thì cũng có bốn kiểu đánh bắt khác nhau.

Nguyên tắc chung rất gọn: nước rộng thì đi tìm cá, nước hẹp thì đứng chặn chỗ cá bắt buộc phải qua.

Một năm bốn nhịp nước thì cũng bốn kiểu đánh bắt

Đây là điều làm nghề cá ở vùng này khó học hơn vẻ ngoài của nó: không có một bộ dụng cụ dùng được quanh năm.

Người làm nghề phải có nhiều bộ, biết dùng từng bộ, và biết lúc nào thì đổi.

Nguyên tắc chung: nước rộng thì tìm cá, nước hẹp thì chặn cá

Khi mặt nước trải rộng, cá tản ra và người ta phải chủ động đi tới chỗ cá.

Khi nước co lại, dòng chảy tập trung, và việc đúng là đặt dụng cụ ở chỗ hẹp rồi chờ. Cùng một người, trong hai nửa của năm, làm hai kiểu nghề gần như ngược nhau.

Mùa nước vào: thả và chờ

Nước mới tràn vào những chỗ vừa ngập, cá theo vào nhưng chưa tản xa.

Đây là quãng của những dụng cụ đặt tại chỗ ở vùng nước nông: đặt xuống, để đó, rồi quay lại thăm.

Mùa nước đầy: đi tìm trong rừng ngập

Khi nước phủ tới vành đai rừng, cá vào đó nấp và ăn. Muốn có cá thì phải đi vào theo.

Đánh bắt trong rừng ngập là việc chậm, len lỏi giữa thân cây, và bằng những dụng cụ nhỏ gọn thay vì lưới lớn — vì lưới lớn không kéo được ở nơi đầy vật cản.

Mùa nước quay chiều: chặn ở chỗ hẹp

Quãng dòng chảy chậm lại rồi đảo hướng là lúc cá bắt đầu chuyển động ra.

Việc đúng lúc này là xác định các lối thoát và đặt dụng cụ chắn ngang. Ai biết vùng của mình thì biết những lối ấy nằm ở đâu, và đó là hiểu biết truyền qua nhiều đời chứ không tra ở đâu được.

Mùa nước rút: bắt trong những vũng còn lại

Khi nước đã xuống nhiều, cá còn kẹt lại trong các chỗ trũng nhỏ.

Đây là kiểu đánh bắt đơn giản nhất, gần như không cần dụng cụ phức tạp, và cũng là kiểu mà cả nhà cùng làm được — kể cả trẻ con.

Vì sao cùng một người phải biết nhiều cách

Vì không cách nào dùng được quá vài tháng. Người chỉ biết một cách thì mỗi năm chỉ làm nghề được một quãng ngắn.

Hiểu biết ở đây vì vậy có tính tích luỹ: càng biết nhiều cách thì càng nhiều tháng trong năm có việc.

Ngư cụ ở đây làm bằng gì và vì sao

Phần lớn bằng vật liệu sẵn có tại chỗ, đặc biệt là tre và các loại sợi tự nhiên.

Lý do không chỉ là rẻ. Dụng cụ ở vùng này bị nước ăn mòn, bị cuốn trôi, bị hỏng theo mùa — nên thứ sửa được và làm lại được tại chỗ có giá trị hơn thứ bền mà không thay được.

Thuyền cũng đổi theo mùa

Mùa nước đầy cần thuyền đi được trong rừng ngập: nhỏ, nông, luồn lách được giữa các thân cây.

Mùa nước rút, khi mọi thứ dồn vào dòng chính, thuyền lớn hơn mới có chỗ dùng. Nhiều gia đình vì thế có hơn một chiếc, mỗi chiếc cho một quãng của năm.

Cái khó của việc giữ và sửa ngư cụ

Dụng cụ không dùng trong sáu tháng vẫn phải được cất, phơi, và bảo quản để mùa sau còn dùng được.

Công việc ấy rơi vào đúng những tháng mà người ta đang bận việc đồng áng — nên trong thực tế, phần lớn việc sửa chữa diễn ra ngay trước khi mùa mới bắt đầu, dưới áp lực thời gian.

Đặt dụng cụ ở đâu là chuyện phải thoả thuận với nhau

Ở một vùng mà nguyên tắc là chặn chỗ cá bắt buộc phải qua, số chỗ tốt luôn ít hơn số người muốn dùng.

Chuyện ai được đặt ở đâu vì thế không phải việc kỹ thuật mà là việc giữa người với người. Mỗi vùng có cách sắp xếp riêng, hình thành dần qua thời gian: theo thứ tự, theo chỗ quen của từng nhà, hoặc theo những quy ước mà người ngoài nhìn vào không thấy nhưng ai ở đó cũng biết.

Điều đáng nói là những sắp xếp ấy thường bền hơn người ta tưởng, vì chúng phải chịu được sức ép lặp lại mỗi năm. Chuyện quyền đánh bắt hay giấy phép cụ thể thì thuộc về cơ quan có thẩm quyền tại chỗ — trang này chỉ mô tả vì sao vấn đề ấy tồn tại.

Ngư cụ nói gì về nhịp nước

Nhìn bộ dụng cụ của một gia đình là đọc được nhịp nước ở vùng họ: có bao nhiêu kiểu, dùng cho nước sâu hay nông, cho chỗ rộng hay chỗ hẹp.

Ở một vùng nước ổn định quanh năm, bộ dụng cụ ấy sẽ đơn giản hơn nhiều. Sự đa dạng ở đây là dấu vết trực tiếp của việc nước đổi hình mỗi tháng.